Juryrapport 2010
“Wat zeet geer dao aan ’t leze, menier?”
“Wäörd, jóng, wäörd, allein mer wäörd…”
Dames en hiere, bèste sjrievers en lezers,
Iech dach: laot iech ’t juryrapport van de Veldeke Literatuurpries 2010 mer ins beginne mèt ein literair citaat.
Dat sjteit sjiek, ’t is passend veur zoe’n gelegeheid, en ’t maak uch mètein dudelik dat de jurylede ouch waal ins ein book geleze höbbe en hun klassiekers kinne. Wat altied mètgenómme is veur ’n jury van eine literaire wedstried.
“Wat zeet geer dao aan ’t leze, menier?”
“Wäörd, jóng, wäörd, allein mer wäörd…”
’t Is – sommige van uch höbbe ’t mesjiens herkind, en anders mót geer miech mer geluive – ein citaat oet Hamlet van Shakespeare.
Literatuur, dus. Väöl literatuurderiger vindste ze neet, wie miene lieraar Nederlands op de HBS ’t gezag zow kinne höbbe.
Dae menier, dat is Hamlet. Degene dae de vraog sjtèlt, is Polonius. De vertaling is van miech, en iech mót ierlik bekinne dat ’t nogal ‘n vrije vertaling is.
Woerum dit citaat?
Umtot ’t get zaet euver woe veer es jury de aafgeloupe weke en maonde mèt bezig zeen gewaes. En umtot ’t mètein ouch get zaet euver wat literatuur is. Of beter: euver wat literatuur volges ós zow mótte zeen…
“Wäörd, jóng, wäörd, allein mer wäörd…”
Dat antwoord kinste op twie menere leze, op twie menere oetlègke.
Hamlet haet de nujsjierige Polonius mesjiens allein mer wille aafwimpele: woe bemeujste diech mèt, ’t geit dich gaaroet niks aan wat iech aan ’t leze bin…
Mer mesjiens wow heer ouch waal zègke: ’t Zeen allein mer wäörd, gooj wäörd, sjtök veur sjtök, soms zelfs prachtige wäörd, wie kralle aan ein sjnoer aanein gerege tot zinne, die weer achterein zeen geplek tot ’n book. Mer weijer sjtik d’r niks achter…
Weijer sjtik d’r niks achter…
Dat, dames en hiere, zeen de wäörd woe ’t veur ós es jury um driejt…
In die paar wäörd zit, volges ós, ’t groeëtste versjil tösse lectuur en literatuur, tösse ’n verhäölselke en ’n verhaol, tösse rijme en dichte.
Veer realizere ós hiel good tot veer daomèt op eine evewichsbalk zeen gesjpronge woe al hiel väöl luij op höbbe sjtaon te wankele, woe ouch al hiel väöl luij van aafgedonderd zeen…
De discussie euver de vraog: waat is literatuur? besjteit al zoe óngeveer eve lang es dat d’r gesjreve weurt.
Wie keump ’t dan dat d’r op die vraog nog altied gein antwoord is, zult geer uch mesjiens aafvraoge.
Dames en hiere: dat is neet ’t probleem.
Dat antwoord is d’r.
Sjterker: d’r zeen tweehoonderdveerensevetig antwoorde, en in de loup van de middaag zeen d’r dao mesjiens al weer ’n paar beegekome. Zoe neet, dan gebäört dat de komende ore waal, es geer bee ’n good glaas beer of ’n lekker glaeske wien euver ’t oordeil van de jury gaot discussiëre.
Oet die discussie zal blieke – dao höbbe veer geine glaze bol veur nudig, veer sjpreke oet ervaring – dat bijnao ederein zoe zien eige opvattinge haet euver wat waal en wat geine literatuur is. En dus ouch euver ’t eindoordeil van dees jury.
Dat is niks nuijts, dat is altied zoe gewaes, dao is ouch hielemaol niks mis mèt, en este in ein literaire jury geis zitte wètste wat dich te wachte sjteit. Zoe wie sjrievers eigelik ouch zowwe mótte weite wat hun te wachte sjteit es ze hun sjriefsels – en iech bedoel dae term heij hielemaol neet denigrerend – insjture veur eine literaire wedstried.
Iech höb oeët op de HBS ein definitie van literatuur oet de kop mótte liere die miech vandaag nog altied in ’t geheuge gebrand sjteit. “Literatuur is de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie.” Iech wis destieds al neet wat iech daomèt aan mós, en ierlik gezag weit iech ’t nog ummer neet.
Literatuur is veur miech hiel lang get gewaes watste op de middelbare sjoeël mós leze veur de gevreesde lies, woeste dus – zoewie dat mèt verpliechte nómmers geit – miestal gein fluit aan vóns, en watste pas väöl later, este tot de jaore van versjtand bès gekome (veur de eine dus get ieerder es veur de andere) geis waardere.
Wie keump dat? Mesjiens waal umtotste op sjoeël – teminste in mienen tied en bee miene lieraar – in de lèsse Nederlandse literatuur levend begrave woors ónder de alliteraties, de allocuties, de allusies, de amplificaties, de anakoloeten, de anapeste, de assonanties – en dan beperk iech miech nog mer tot de letter A in ’t woordebook van literaire begrippe.
“Wäörd, jóng, wäörd, allein mer wäörd…”
Sjrieve haet alles mèt wäörd te make. Mèt sjoeën wäörd, mèt lestige wäörd, mèt lang en mèt korte wäörd.
Wäörd zeen ’t materiaal woe de sjriever mèt aan de sjlaag geit. Zoewie eine sjilder zien vèrf haet; eine tummerman zien plenk, zien negel en sjroeve.
Mer aan wäörd, vèrf, plenk, negel en sjroeve höbste op zich neet väöl este neet wèts watste d’r mèt aan mós vange.
Sommige sjilders make sjitterende sjilderije, andere zörge dat mien hoes prima in de vèrf sjteit. Sommige tummerluij wirke in de bouw, andere make de sjiekste meubele. Sommige sjrievers wirke veur de gezèt, andere make literatuur.
Wat iech bedoel te zègke: neet alles wat gesjreve weurt, is literatuur. En dat hoof ouch neet. Of ’t noe um ein boodsjappebreefke geit, um ’n handleiding veur ’t wesjmesjien, um ’n verhäölselke datste de kinder ’s aoves bee ’t sjlaope gaon kins veurleze, um ’n sinterklaosgediech of um literatuur, alles wat gesjreve weurt haet, sjpeelt zien rol in ‘t leve, in de dagelikse umgang tösse luij. En dus haet ‘t allemaol zien waerd. Mer ’t haet ouch allemaol zien plaats.
Veldeke Literair haet de Veldeke Literatuurpries in ’t leve gerope um literatuur, literatuur in ’t Limburgs, ein eige plaats te geve, ein arena, zèk mer. En dat beteikent dat de jury de taak haet um in de ingesjtuurde verhaole en gediechte op zeuk te goon nao ’t literaire.
Wat dat precies is?
Dao kóm iech weer op die tweehoonderdveerensevetig antwoorde, en op de vraog: wat is literatuur?
Iech zal uch tweehonderdzesendaartig van die antwoorde besjpare, mer ein paar deenger mót iech toch eve kwiet. Umtot ze belangriek zeen um te weite wie veer oeteindelik de drei genomineerde höbbe aangeweze, en wie veer oeteindelik tot ’t oordeil zeen gekómme wat uch zoe mètein weurt gepresenteerd.
Ten 1e:
Literatuur mót origineel zeen. Dat wil neet zègke dat ’t mót gaon euver get woe nog noets ierder euver gesjreve is. Euver alles is al ins gesjreve. Mer d’r mót ein idee, ein gedachte achter zitte. Um mèt F. Scott Fitzgerald te sjpreke – iech zag uch al, veer kinne ós klassiiekers – “de mós neet sjrieve umtotste get wils sjrieve, de mós sjrieve umtotste get te zègke höbs.”
Watste bee de inzendinge veur de Veldeke Literatuurpries waal ins tege keums – ouch deze kier zitte d’r weer ’n paar veurbeelde bee – is de anekdote. ‘n Verhaol dat eigelik neet väöl mier is es ’n mop, ’n anekdote wieste die ’s aoves aan de bar zows vertèlle, mer dan oetgelemmeld en opgetuig tot ’n verhaol van twie of drei pagina’s. Este eine goje vertèller höbs, is dat leuk veur op de buun bee eine feesaovend, mer este zoe’n verhaol oetkleis, d’raaf haols wat allein mer versering is, hilste oeteindelik toch neet mier euver es die mop, die anekdote. D’r zit weijer gein gedachte achter. Dat is dus geine literatuur.
Ten 2e:
Literatuur mót de lezer aan ’t werk zètte.
En nei, dan bedoel iech neet dat literatuur vol mót sjtaon mèt meujlike wäörd, mèt fantastisch inein geknutselde zinne van zevenentwinjtig regels, mèt zjweverige besjrievinge. Iech zow zègke: net ’t tegeneuvergesjtèlde. Goje literatuur is in heldere taal gesjreve, mer zèt de lezer waal aan ’t deenke, deit ’n beroop op de fantasie van de lezer, op zien emoties.
Goje literatuur, ’n good literair verhaol, hilt de lezer vas, griep ‘m bee de sjtroot, mer geuf ‘m tegeliekertied ouch de ruumte um eve aaf te dwale, eve door te deenke, zien eige gedachte mèt te neume ’t verhaol in…
Kleenk dat get ingewikkeld?
Niks is zoe irritant es eine sjriever dae diech bee de hand pak, en diech wie eine gids in de binnesjtad van Rome van de eine nao de andere alinea trèk, diech alles vertèlt watste zows wille weite en nog väöl mier watste hielemaol neet wils weite, en aan ’t einde van de róndleiding de pats ophèlt en vraog ofste ’t noe ouch waal allemaol gesnjnap höbs… Dan krijgste van die ‘en toen’ verhaole. En toen dit, en toen dat, en daonao dit, woebee diech bee elke sjtap weurt oetgelag wat ederein deit en woerum, en wat daovan ’t gevolg is. Verhaole woeste zelf neet mie bee nao hoofs te deenke, umtot de sjriever diech alles al vertèlt.
Ouch dat is geine literatuur.
Literatuur mót altied get te raoje euverlaote, d’r mót ‘ne döbbele bojem in zitte, ’t mót deper gaon dan wat de zinne op ’t iersjte oug lieke te vertèlle.
Ten 3e:
Literatuur mót oetnudige tot herleze.
Iech kóm zelf oet de journalistiek, en in de journalistiek sjrijfste in principe veur einmaolig leze. Es de luij ’t sjtök oet höbbe, mótte ze precies weite wat d’r aan de hand is en watste wils zègke. Daonao geit dien sjtök mèt de res van de gezèt bee ’t ouwt pepier, of ze verpakke de vusj d’r in op de mert.
Ein verhaol of ein gediech is literatuur este aan ’t einde veuls datste ’t nog waal ins zows wille leze. Missjien umtot ste nog mèt vraoge zits, missjien umtot ’t dich zoe geraak haet, zoe in dien emoties haet aangesjproke datste dat geveul nog ins wils ervare.
Dames en hiere,
Langs die lijne höbbe veer de verhaole en gediechte beoordeild die veur de Veldeke Literatuurpries zeen ingesjtuurd. En daobee zeen 39 verhaole en gediechte of gediechtecycli aafgevalle. Neet umtot ze op zichzelf genome sjlech zowwe zeen, mer umtot de drei inzendinge die wáál genomineerd zeen beter voldoen aan de eise die – veende veer – aan literatuur gesjtèld maoge en mótte weure.
Óngetwiefeld höbbe bee die beoordeiling ouch persoenlike opvattinge van de jurylede ein rol gesjpeeld. Neump ós dat ezzebleef neet te zier koelik, want dat kin neet anders. Wat literatuur is, weurt neet bepaald door de sjriever, mer door de lezer. En ouch jurylede zeen op de iersjte plaats lezers.
Dat gezag zeende:
Geer höb net de drei genomineerde inzendinge, twie verhaole en eine gedichtecyclus, gehuurd.
Drei totaal versjillende inzendinge.
Eine gedichtecyclus vol prachtige beelde die nao ’t leze nog lang blieve hange, gedichte woe-in spaarzame wäörd ein hiel breid scala van geveules oprope, gedichte ouch mèt hiel väöl wit tösse de regels en d’r umheen, ruimte die de lezer alle kans geuf um wat de sjriever zaet mèt zien eige beelde en geveules in en aan te vulle.
Ein verhaol dat ziene titel - het Zeuke – alle ier aandeit, umtot ’t neet allein aangeuf wie ónzeker, wie verwarrend de zeuktoch nao beteikenis in ’t leve en in de doeëd kin zeen, mer de lezer ouch oetnudig um in ziechzelf nao antwoorde, en missjien nog belangrieker: nao vraoge te zeuke. Um in ’t thema te blieve: ouch ein verhaol woe-in de lezer letterlik gedwónge weurt ziene eige weeg te zeuke, regelmatig zien eige sjpoor truuk te volge en passages opnuij te leze umtot heer eve weijerop get tege is gekome wat die ierdere passages inins ’n andere beteikenis geuf. Ein verhaol dat de lezer neet in ein rechte lien mètsjlep van ’t begin nao ’t inj, mer ‘m ónderweeg ouch nog ins ’n paar kier róndsjlingert en puutsje lep.
En tensjlotte ’t verhaol euver de peddemoeëk op ’t wit peerd, ein sprookje dat minder sprookjesechtig is es ’t zich liet veurkome, in heldere taal vertèld, zoonder gewiechtige wäörd, óngekunsteld, hiel intiem, hiel inveulbaar. En mèt wat – volgens mien sjtrikt perseunlike meining – de aardigste en in eder geval ouch de kortste iersjte zin is van alle inzendinge: “En toch doon ich ‘t…”
Dames en hiere,
Geer höb de genomineerde kandidate veur de Veldeke Literatuurpries 2010 aan uch verbee heure kómme.
Iech weit neet of dat de bèste meneer is um verhaole en gediechte te beoordeile, wie veurtreffelik dat de tekste heij vandaag ouch zeen veurgedrage. Um ech tot in de deepste krochte van de idejewaereld van de sjrievers door te kinne dringe, de waeg van hun gedachte door de waereld van de taal te kinne volge, mót geer die tekste, deenk iech, zjwart op wit tot uch neume, ze in de han kinne pakke, op de sjoet of op de taofel kinne lègke, en dan leze, op uch gemaak, ze good tot uch laote doordringe, ze daonao nog ins leze. Names alle jurylede kin iech uch zègke: geer zult dat de meujte weerd veende.
Dank uch veur de aandach.