Het Zeuke, door Luc de Rooy

 Winnaar Veldeke Literatuurprijs 2010

Men zou nooit iets moeten vertellen, noch gegevens moeten verstrekken, noch geschiedenissen aandragen, noch maken dat mensen zich wezens herinneren die nooit hebben bestaan, die de aarde niet hebben betreden of de wereld doorkruist, of die hier wél zijn geweest maar al min of meer buiten gevaar waren in de éénogige, onzekere vergetelheid.

- Javier Marías, Koorts en lans – Jouw gezicht morgen

’sj Nachs sjloop het laeve oett’m, wie gäölkes sjmultwater in het duuster. Gewiekst onmirkbaar, mèr continu. En al volgde d’r enne röstige sjlaop, toen de mörge aanbraok waor d’r dwad.

Het waor vreamp om het berich van zien sjtèrve te kriege. Vraemp omdat ’r gesjtòrve waor de mörge naodat v’r òs ljèrde kënne. Vraemp ouch omdat hae ’t veursjpèld hej, en ich ’m neet geluifde. Ich griende neet, gein traon, mèr ich voolt mich waal getròffe, aangedaon – ès het verleze van net gevònge breefgeld: eigelik misde ich niks, mèr ich waor waal mistrwèstig, omdat het vënge d’rvan meining, beteikenis hej; wie klein de coupure en wie kort het bezit ouch waore gewaes.

De dwajje waor enne gèt ouwere; mit zjwaore, zjwarte winkbrauwe, enne wille baard en enne blik dae zich gèt véúr mien mommesbakkes leek in te sjtëlle, of gèt d’r áchter, wanjae d’r glimlachde – esof d’r zich dao ouch opheeld: sjus gèt véúr of sjus gèt achter mich. Mèr om noe te zegke dat d’r enne sjaele hampeleman waor, dat ging weer te wied; hae hej een gezich wie dat van een vrèch jungske, ’ne raekel, wie ’n sjiethoes. Ich koos mich veursjtëlle dat d’r emes waor dae sjwan zaat koos waere. Wie een vrommösj missjiens waal. En datt’r koos sjèlje wie de bëste ès de tosties aanbrènde, of ès de zjwaegele onger het köpke aafbraoke.

Deze besjpegelinge daogelaote waor d’r ouch – en dat waor metein te zeen – enne wònjerlikke kael. Zien verhaol waor missjiens nog waal wònjerlikker. Naodatt’r ziene hood veur mich aafgenòmme hej – ’ne gojen daag, mejuffrouw (watt’r neet zag, mèr wat ich debie bedach) –, ving d’r zwa aan:

Ich bën het kwiet.

Hae waor het kwiet. Verlaore. Dat waor het einige wo d’r zeker van waor.

Jao: hae waor gèt kwiet. Wát, wat d’r verlaore hej, dat wiss’r neet. Neet mjè – of waor het: nog neet? Jèrlik gezag, hae hej gein idee. Jèrlik gezag, ich höb gein idee. Het gebeurde zwa-mèr. Een paar daag veur d’r bie mich aan de deur sjting. Nei, baeter gezag: zwa veulde ich mich (of: zwa veulde het) een paar daag veur ich bie uch aan de deur sjting, gèt wat mich neet jèdder euverkòmme waor. Een geveul datt’m sjliepend – mèr ouch sjlepend en sjrienend – aan’t dënke zëtde, datt’m aan de brookspiepe tròk edere kjèr ess’r enne sjtap wou zëtte, datt’m bezigheeld en vermeujde – oetpötte. Het waor een geveul dat sjtilkes oppe achtergrònjd lachde. Èsof ’r eigelik moos weite wat d’r sjpeelde. En hae, èrme hals, hae loesterde. Hae probeerde zien gedachte te ordene, prodeerde het neet te hwèrre, mèr loesterde. Oeteindelik heeld ’r ’t neet mjè, tròk ziene jas aan en vertròk. Op zeuk. Of baeter nog, omdat het inderdaad, zwa-es ’r mich vertëlde, waor esof ’r örges bënne ging: hae betraoj het zeuke. Het. Zeuke.

En dao bevòng ’r zich nog toen d’r mich aansjprook. Of d’r überhaup gèt opgesjaote waor wiss’r neet.

Ich bën het kwiet.

Mèr wach. Veurdat ich begin te vertëlle. Missjiens mot ich het angesj aanpakke.

Dat waore zien jèste weurd. Zien jèste weurd aan mich. G’r mòt uch veursjtëlle: veer – hae dae aanbelde, en ich het maedje, het vrommösj dat aopende – v’r kooste mekaar neet.

Laot ich het angesj aanpakke.

Kënt d’r dae kael dae dao woont? Aan de euverkènjt van de sjtraot? Dáó! Achter die g’rdiene. Dae kael dae altied nao boete kik. En dan deze kènjt op loert. Troubleur hët ’r. En op het bördje lënks van zien deur – wae hunk dat in ’s hemelsnaam lënks van zien deur, es rechs de bel zit? enfin, lënks – sjtaon de letters j en l te lezen. J.L. Troubleur. Zien ieskouwe hènj heelte zwasjus – nei, noe zeen ze toe – de g’rdiene aope. Ieskoud jao, mèr ouch gries- en grienendkoud. Mörge zult g’r zien henj veur het jès vas höbbe. Terwijlt g’r toch al jaore in dezelfde buurt woont. G’r zult ’m een verhaol vertëlle. Of trachten te vertëlle. En hae zal loestere.

Het klopde. J.L. Het waor mich ouch al ’s opgevallen. Jorge, dach ich, toen ich langs zien hoes waor geloupe, Luis. En: lënks van de deur. Terwiel rèchs de bel zaot.

Nei, laot ich neet op de zake veuroet loupe en het jès höbbe euver wat een paar daag geleje gebeurde. Jès dat vertëlle. Want sinsdeen ben ich gèt kwiet mòste weite, en of ich ouch mer een fraksie opgesjaote ben mit zeuke, gein idee.

Ich loesterde mèr houf. Ich meinde datt’r neet richtig tikde. Houpte datt’r zou vertrekken. Datt’r neet zou vertëlle wo d’r al aan begoos waor. Ich voolt mich ongemekkelik, wie enne oet het publiek, dae bie ’nne kloon oppe podium wurdt gevraog. En ich leet ’m.

Een maedje klopde aan. Nou ja, waarsjienlik waor het een jònk vrommösj. Ich zëdde de deur aope – een bietje mèr –, keek nao boete, en wachde. Gein van òs zag gèt. De sjtilte sjtolde. (En versjtaolde en versjraolde, voogde d’r dao nog aan toe, wat mich deeg twiefele of ’r enne vertëller waor dae neet oet zien weurd kaom, of sjus exact zag wat d’r op dat moment waor gebeurd.) Aeve aopende ze d’r moel om gèt te zëgke, mèr ze bedach zich. Mit d’r tenj zichbaar aojemde ze, deep, en, aeve, deep, oet. Ze leek verruk. Glimlachde. Ich keek d’r allein mèr aan, begreep niks mjè.

‘Wie haet g’r?’ vroog ich, toen zie dat naoleet.

‘Wie haet g’r?’ vroog d’r, toen zie dat naoleet. Het leek väöl op wat d’r bie mich aan de deur gebeurde. Ouch hae hej die gelökzalige glimlach oppe sjmoel. Ouch hae hej opins veurre deur gesjtange. Ouch ích moos’m vraoge wie d’r hëdde.

Klop, mejuffrouw. Het liek opein. En het lònk en het lach ouch nao mekaar. En ouch geer zult aanbelle. Bie Troubleur. Missjiens dënk d’r noe nog van neet, bënnekort zal dat toch gebeure.

Ich hej bienao de deur toe gedaon. En ich zou röstig zeen gaon zitte, mit de tillevies op ein van die programma’s dieste neet ech hoofs te volge. En ich zou ’m vergaete zeen, waarsjienlik al een houfoer naodat ich de deur zou höbbe gesjlaote. En ich zou uch dit neet vertëld höbbe, ès hae neet gesjtòrve waor. En missjiens dan nog neet, ès ich neet ouch...

En een bietje later zult geer ouch dwadgaon, mejuffrouw.

Jewaal, dat zag d’r. En ouch ich bën een paar daag later gesjtòrve.

Ich deeg de deur dus neet toe.

Wie twae zwjiegende drënkers sjtinge v’r dao; wie een sjtël dat net besjlaote haed oetein te gaon, sjtaorde v’r, neet weitend wat te zëgke.

Missjiens kën ich baeter gaon.

‘Wach!’ reep ich.

Hae sjròk van wat dit woord mit zich mitbrach.

‘Vertëlt g’r estebleef wiejer, mesjeu.’

Een jònk vrommösj klopde aan. Allein dat dan.

Ich deeg de deur aope – allein mèr een bietje –, en loerde.

‘Pardon mesjeu, het sjpiet mich datdich uch sjtwèr.’

Ich zëtde enne wiesvinger dwaesj oppe lippe. Het waor esof ich häör tot sjtilte maande. Wat neet de bedoeling waor. Enfin. Noe koos ich d’r aandachtig bekieke. Ze kaom mich bekënd veur, mèr toch kënde ich d’r neet.

Hae kënde häör neet. Dat maedje aan de deur. Mèr hae besjreef mich wie ze zich gedroog, en zwa kwaom ich te weite wie ich d’r een paar dagen later – Jao, ze leek waal een bietje op uch, al höb ich d’r fysiek neet echt onthoute – ouch mot höbbe oetgezeen toen ich bie Troubleur aanbelde.

Ze leek te weite wo ze nao op zeuk waor mèr heeld daorenteige een hougsverleige (en ongelaege en gelaoge, dach ich) (toen nog) präötje, weurd wo ich neet wies oet kwaom. Het waor esof ze wis dat ze veur mich waor gekomme, terwiel veer mekaar neet kënde. Ich – hej ich uch al gezag dat ze op uch leek? Jao? – ich wou d’r vraoge wat ze precies kwaom doon, toen ze de weurd oetsjpraok:

‘Ich geluif neet dat ich uch kën redde van de dwad.’

Ich verstarde.

‘Noch van het zeuke.’

Jao, het zeuke, dat zag zie. Het. Zeuke.

‘Mèr ich zal uch probere te vertëlle wat ích dao-euver weit.’

∞

Toen kaom gister, mit het berich van ziene dwad. Eine daag naodat ’r bie mich aan de deur hej gesjtange. Ich waor aangedaon, en, zwa-es ich al zag, neet mjèr dan bie het verlezen van net gevònge breefgeld, mèr ich misde gèt. Gèt angesj nog, gèt vraemps. Gèt dat al jaore bie mich waor, mèr wovan ich noe de naam neet mjè wis. Het sjraapde (en sjöpde en sjrapte), en opins koos ich mich veursjtëlle wie hae zich moos höbbe geveuld toen hae zien hoes verleet, en het zeuke betraoj, zwa-es ’r dat zwa ouwerwëts-patserig hej omsjreve. Wat mich precies euverveel wis ich neet, nog altied neet (of waor het: nog neet?) maar het fluusterde en fluusterde mèr, en bleef wie enne vleeg in amber op zien plek.

Ouch ich woord onröstig, voolt mich mjè en mjè nao een doel gedreve; nao een doel dat ich zèlf neet koos en...

... en toen (kënt g’r dat, dat g’r waal ’s van die weurd höbt wo’tg’r neet op kënt komme, en wie verbetener g’r ze uch ouch wílt herinnere, wie heller ze uch pien blieve doon, wie ze jès ès enne hònjd dae oetgelaote wilt waere veur de deur rundjes blieve drèjje, neet in sjtaot om het sjlaot te ontsjloete, wachtend oppe ougeblik dat het baasje, meistal pas väöl later, opduuk, om dan metein nao boete te renne en taege de jèste de bëste boum dae ze taegekomme aan te zeike, alles in wèrme, opluchtende gäötse te laote sjtruime?), toen kreeg ich, nao hjèl väöl kopbraekes, vanoet het niks leek ’t, een ingaeving, een idee, een gedachte die mich, wie plausibel ouch, sjrik aanjoog. Väöl sjrik. Maar ze brach aeveneins verlichting, opluchting, in het zeuke.

Het waor eigelik gein ingeving, het waor nog mèr een geveul, enne keule zuch dae euver miene huid sjtreek, mèr daomit de fiene häörkes in miene nek euvereind zat. Een geveul dat mich bie de hènjd naom, de deur oet, de sjtraot op – euver – en mich nao Troubleur tròk.

j.l.

Dat sjting d’r inderdaad toen ich aanklopde. Zou het kënne dat...? Zou de gesjtòrvene het euver zichzelf höbbe gehad toen d’r euver miene buurman kalde?

Miene sjpanning brook aope toen ich emes hoord. Verdween. De dwajje hej dus néét hie gewoond – toch? D’r kaom gewoon emes de deur aopedoon. Nemes anges dan Troubleur mit zien ieskouwe hènj. Dat weit ich noe.

De ouwe kael dae aope deeg kaom mich lichtelik bekënd veur, mit ziene zjwaore, zjwarte baard, en zien loensende ouge, mèr ich koos ’m neet. Ich loerde nao’m en wis niks te zëgke.

Op het moment datt’r mich vroog wie ich hëtde, wis ich plots dat dit belangriek waor. Dat alles wat gebeurde belangriek waor (dat ich eigenlijk neets hej motte aanbelle) en dat ich dae ouwe kael moos vertëlle wat mich euverkomme waor. Het waor ömmesj ouch veur häöm van belang, fluusterde mien geweite, zònger dat te òngerboewe.

En zwa deeg ich precies wat ’r mich gezag hej: ich klopde aan en probeerde een sjloetend verhaol op te houte.

Nog ummer weit ich neet of ich d’ròngeroet hej gekènd. Zelfs al hej ich dat gewild.

Ze vertëlde mich een onsamehangend verhaol. Wo-in ouch ich veurkaom. Ich geluifde d’r neet toen ze zag dat ich sjpojig dwad zou gaon. Al klònk d’r waorheid in häör weurd. Noe mein ich dat ze geliek hej, dat ich sjnèl gevònge zal waere. Laeveloos. G’r geluif mich neet? G’r zult dao nog van opkieke. Väöl verschil tössje uchbeide zit d’r namelik neet: gèt dergeliks zult g’r ouch aan urre buurman vertëlle.

Toen ich neet väöl later mien eige woning weer bënne waor gegange, zeeg ich neer, zwa-ès een book, taege de moer gegwajd, de grònjd zeuk. D’r waor niks aan te doon. Ich sleepde mich het bed in, wo ich rös houpte te vënge. Wo ich zien vrezendkouwe hènjd oet de miene trachtte te dënke, te wrieve, en leet, leet alles.

’sj Nachs leep het laeve oet mich. Gäölkes sjmultwater in het duuster. Oet het keulies van de vösjmèrt, sjtel ich mich noe veur. Wo de jèste mjèwwe van de daag allein nog mèr een donker iesgruus aantrèffe. D’r gein aandach aan besjtede.

’sj Mörges waor ouch ich dwad.

En noe zeen v’r al weer een paar daag wiejer. Oh kiek, dao geit Troubleur. Oeteraard! ’t Is zien beurt. Julio’s beurt, zwa weit ich noe. Zwa sjtelt ’r zich in elk geval edere kjèr veur ès ’r bie mich aanbelt (de L. is sjien, kwatsj, een cronopioletter, voeg Troubleur dao-aan toe op de daag dat ích aanbel, de initsjaal van de sjriever, de bedënker van òs verhaol, de lemniscaatknuiper en jèwwigheidskunstenaer). Hae kik om zich heen. Èsof ’r neet wët wo d’r heen mot. Hae rouk, nei, zeen ich dat good: hae knouwelt op de sigaar die d’r zwasjus nog in zien borspocket hej zitte. En hae löp op mien deur aaf. (Bie mich is het omgedrèjd: lënks de bel, rechs het naambördje.)

Hij liek te weite wo d’r zeen mot, d’n èrme hals.

En dao geit de deur al aope.

Ès jèste volg dan ummer de sjtilte.