Winnend verhaol Veldeke Literatuurpries 2007

’s Aoves kwame ze veurbiej, de treine. Paekzjwarte locs mit ‘ne gaele kop woê de sjtoum oetsjloog. Ein aanzjwellend gerónk det leek ómhoeëg te kómme oet de deepte van de aerd. Kreunende kleppe, sjoerend sjtaol, bónkende buffers, schriejwende remsjieve, det waas de aovend. De ruutjes van de vitrinekas trilde in de deure. Doe waars t’r zoeë meij vertrouwd geraakt desse ’t neet mier huursde.

Maar vanaovend waas t’r nieks. De lóch waas laeg. De aafwezigheid van die vertrouwde geluide maakde mich ónröstig. De waereld waas teruukgebrach toet ‘nne flipperkas woevan de sjtraum oetgevalle waar. Vraemp det sjtilte dich oet de sjlaop ken haaje. Daoróm huurde ich det de deur bienao geruisloos aope ging. ’t Geritsel van häör kleijer verrooj det ‘t mien mooder waas. Ze kwaam binne zónger ’t leech aan te maken en ging oppe randj van mien bed zitte. Ze drökde mich taege häör aan. Bliekbaar haaj ze door det ich nag neet sjleep. “Sjuuf ens get op”, zag ze en trok de daekes euver zich haer. De breidte van mien bed leet twieë man gen ens toe. Onzichbaar as ze waas, vulde ze nag zaachter en wermer aan. “Pappa kump vanaovend neet toês”, fluusterde ze. “Pappa zit nag ónger. Maar ze haole ‘m d’roêt. Pappa is sjterk, huul stjerk, det wets doe auch waal”. En aster weer toês is, kriege veur vlaai. En noe geisse lekker sjlaope, groeëte jóng van mich. Toen ze mich ’n kusje goof, vulde ich häör vóchtige wange. Ze heel mich sjteviger vas den angers.

Dae nach druimde ich van lange sjlierte kiepwages. In de berm sjtong ich te sjrieuwe zónger det emes luusterde. Baove de randj van de letste wagon kwaam ‘ne zjwarte kop te veursjien. De miênhelm haaj d’r nag op. Breidlachend keek d’r mich aan. Aan zien glanzend augwit en zien blinkende tenj herkende ich ‘m, miene pap. Jao, ‘s nachs gebeurde waal mier wat neet waor waas.

Sjmorges zote veur al vreug oppe fiets. Op waeg nao de koel. De dónkere sjachtore boezemde engs in zoas d’r dao sjtóng, griês en dreigend, ’n euvermaots hoês zónger rame en mit ’n daak van giftig loeëd. Achter die moere dreijde de groeëte raer en haolde de kaole nao baove oet det gaat. As ze dao in veels, kwaams ze in de hel terech. Ich haaj ’t waal ens gevraog. “De hel lik deper”, zag mam. Gelökkig. Sjtel det miene pap door ein zjwake plek haer sjloog. Den kós t’r ’t sjödde. Mien aajer broor haaj mich oêtgelache toen ich ’t vroog. Det kós noeijts. Op hóngerd maeter geit de temperatuur mit ein graad ómhoeëg, wis t’r. En in de hel waas ‘t zeker 700 graden, det haaj meneer pesjtoer ós gelierd. Man, miene broor wis alles, same mit pap haaj d’r ein sjpraekbeurt ineingedreijd euver de miêne..

De hiere mit de hoeëge heud en de lange wolle jes kóste ós nieks wiezer make: Zes penninge óntbroke, det beteikende det zes luuj neet nao baove waare gekómme. Mer d’r waas haop. Ein ploog van tieën man waas keihel aan de de geng. ‘ne Piêler en ’n deil van de galerie ware ingesjtort veur zoever ze det kóste insjatte. Of de sjtempels ‘t daakgesjteinte neet haaje kenne drage of det d’r get fout waar gegaon bie ’t aaflichte…. Miêngaas bleef altied ’n risico.. “Mer as d’r ’n óntploffing gewaes is, kenne ze ’t waal vergaete”, bewaerde mien broor. Mien broor sjtruide alle kennis die d’r haaj, in ’t róndj en bie iddere oetsjpraok dae d’r deej, waerde de auge van mien mooder roeëjer en dieker. Oppe truukwaeg zag ze gen waord.

Ich wól allein zin en leep de bös in. Mien baumhut waas mien twieëde hoes. Oerelang kós ich dao oppe plenk likge en nao de lóch sjtare. ’t Waas bloodwerm vandaag. De blaer bewóge amper en ’t sjerpe leech haolde bienao alle kleur weg oet de natuur. Ich dreijde mich oppe boêk en keek weg euver de lange bospaad. Mesjiens zoot pap hiej veerhóngerd maeter lieëger, sjnakkend nao aom. Rechs ónger mich zoog ich get bewaege. Euver de paad leep ‘ne mèskaever. Aaf en toe heel d’r effe sjtil. Hae duujde ’n bölke mès veur zich oet. De zón sjeen ónbarmhertig op ’t paarszjwarte liêf. Hae probeerde zich in te grave. Zou d’r ’t aeve werm höbbe as die ingesjlaote koempels? Ik keek achter mich. ’t Glaze pötje woe naegel ingezaete haaje, sjtóng d’r nag.

Langsaam leet ich mich oêt de baum zakke. De kever zoot nag altied op dezelfde plek toen ich weer vaste gróndj ónger de veut haaj. Veurzichtig duujde ich ‘m in de richting van ’t glaas, wipde ‘m mitte doêm euver de randj nao binne en sjroefde de deksel d’rop. Nao ’n keteer haaj ich d’r zes gevange.

’t Waas duvelskermis daobinne. De bieësjes rende in ‘t róndj, krope euverein haer , hinge taege de ziejwandj aan óm geliek weer truuk te valle op heure helle rök, mit de puujtjes in de lóch fietsend, óm oeteindelik door ‘ne toevallige veurbiejganger weer oppe beîn geholpe te waere. Ich trok mich mit ’t pötje truuk in de baumhut. Aan alles haaj ich gedach: Rech in de zón waas ‘t aeve werm as deep in de gróndj, de deksel haaj ich zoeë sjtrak meugelik aangedreid zoedet d’r gen verse lóch binnekwaam en de ruumte zól aug waal zó’n bietje te vergelike zin, sjadde ich. Ich haaj get extra sjtoep veur de kevers d’r biej gedaon want pap haaj auch aete in ziene geroête pungel as t’r nao ónger ging. Gruuëts waas ich op michzelf det ich as innigste wis waat zich dao óngergróndjs aafsjpeelde. Dit kós mien broor onmeugelik weite.

De kaevers haje zich intösse neergelag bie de realiteit van häör gevangesjap. De bedrievigheid van ’t ierste oer haaj plaatsgemaak veur langere periodes van betrekkelike rös. Ein van de biêsjes heel zich sjtaonde tege de ziejkantj van de sjempot. Hae waas get grótter den de res. Sjterker aug. Ich drökde miene móndj taege ’t glaas. “Volhaaje Pap,” , zag ich zaach. De kever kroop truuk nao ónger en keek mich aan. Wól d’r zekge det hae mich begrepe haaj?

Wie laat ’t waas wis ich neet mer toen ich nao hoês ging, begroof ich de pot in de holte van ‘ne baumwortel en dekde ‘m aaf mit zandj. Duusternis huurde d’rbie. Huul waarsjienlik sjpaarde ze dao ónger auch häör lampe.

Mien broor zoot al aan taofel. “Ze gaon vanoet ’n angere miên probere ‘ne gank te grave. Ich vraog mich aaf of ze oppe tiêd zin. Oeteindelik wets se neet hoe groeët de lóchbel is. Ze blaoze waal consjtantj lóch door de leidinge mer as t’r ‘ne knik in de buuze zit, den zin ze opgesjreve”. Mit zien rechterhandj maakde d’r ’n kruuts. Mam zoog ’t en sjloot de auge.

Ze ruumde de taofel aaf en begós aaf te wasse. Werke duit vergaete, zag ze altied. “Is t’r water in de miên?” vroog ik aan mien broor. Mesjien mós ich mien bieëste wat vóch gaeve “As t’r water van baove kump, wet se ’t neet. Mit ’n bietje gelök struimp ’t vanoet de piêler nao de galerie. Mer as ’t neet zoeë is…..” Van ónger zien lip leet t’r ziene handj ómhoeëg gaon, toet aan de neusbrök.

Mam waas óm tien oer truuk van weggewaes. Ich huurde heur de trap op sjtómmele. Geliek sjtónge veur mit ós twieje oppe euverlaup.

“Ze höbbe klopsinjale gehuurd”. Heur óngerlip trilde toen ze ’t zag. “ Dink se det pappa doeëdgeit?” vroog ich. “Ich wil mit uch veur ‘m baeje”, zag ze. ‘Dink se det pappa doeëdgeit?” herhaolde ich.

Mien mooder ging op mien bed zitte en vouwde de vingers inein. “Gooje God”, begós ze,” laot ós manne opsjtaon oet ’t graaf van de koel zoeas geur aug Lazarus höb doon opsjtaon oet ……..….” Wiejer kwaam ze neet. ’t Kwaam häör d’r aan. “Ich weit zeker det ze nag laeve”, zag ik. “Geur geleuf mich neet, met ich ken ’t bewieze”. Mien broor dreide zich sjamper van mich aaf. “Drie jaor geleje is aug ens zoget veurgevalle. Toen zote d’r 12 opgesjlaote. Ze höbbe nemes laevend d’roet gekrege”. Aajere dachte det ze alles baeter wiste.

Ik waas boête aom toen ich de volgende morge ’t pötje oet de baumsjtrónk trok. Mit det ich ’t taege ’t leech heel, zoog ich door ’t besjweide glaas det de bewuuëners ’t moeilik haaje. Eine plekde teage de ziejkantj. Drie zote d’r óngerin. Naevenein. Asof ze vrinj vanein gewaore ware. Wólle ze heur krachte sjpare door zoeë min meugelik te bewaege? In ’t midde loge twieë kaevers oppe rök. De eine maakte aaf en toe traoge trapbewaeginge in de lóch, nummer twieë bewoog nimmier. De puujtjes haaj d’r ingetrokke, mesjien ware ze gewuuën ineingezak. Opa loog aug zoeë toen d’r sjtorf. Tegeliek waas ich veur effe gerösgesjteld want miene pap, dae grótste joekel, dae laefde nach en wiej.

T’ waas al ach oer en bienao dónker toen ich veur ’n letste inspectie de bös inging. Mien broor waas meigegaon, niesjierig as t’r waas toen ich haaj gezag det ich kós laote zeen det pap nag laefde. Ich haolde mien bewiessjtök teveursjien. Alle bewaeging waas weggestruimp oêt de sjempot. Veurzichtig tikde ich. D’r leep nag get oppe baojem. Ónvas as emes dae veur ’t iers oppe sjaatse sjteit. Sjuunhaaje, dach ich. Onger ‘ne hook van dertig grade sjove viêf zjwarte sjaduwe nao ’t lieëgste punt. Vormeloos ineingedaoke, laeveloos. De instigste dae nach euver waas, bewoog traog asof t’r hersjterre lazarus waas. Ich zoog ’t geliek: miene pap. De zjwarte rök glansde minder en de twieë donkergreun sjtrepe ware nei nag te zeen maar hae waas ‘t waal. De twieë veulsjpriete drukde taegenein aan as gevouwe hendjes. “Det is pap”, zag ich taege mien broor. “De instigse dae nach laef. Kiek die antennes, hae baejt”. Hoe haaj mam ’t aug alweer gezag? Laot ós manne opsjtaon oet de koel zoeas geur aug Lazarus höb doon opsjtaon oet .……..….. Oet waat? waoroet mós dae Lazarus opsjtaon?” “Oet ’t glaas netuurlijk”, zag mien broor. Hae mót d’r oêt. D’r oet en sjnel. Ich dreide de deksel los en heel ’t glaas oppe kop. ’t Bieës veel in ’t graas, bleef ’n moment likge, kwaam traog as ’n sjilpad op gang mer maakde sjeeds mier sjnelheid. Effe later zoge veur ’m verdwiene in ’n verlaote knienehol.

Ich loog zeker ’n half oer in bed toen de bel ging. Zoêlaat nag bezeuk? Op mien tieëne sjloop ich nao ’t portaol en ging likge om door de trasjpiele haer te kieke wae zich op dit oêr nag melde. Mam deej de deur aope. Ich herkende de jasse. Det ware d’r van de koel. Ze zachte get waat ich neet versjtóng maar heur reactie zal ich noeijts vergaete. Ich wis neet det böke van verdreet zoe doeën bie greize van geluk loog.

Herman Bors, september 2007

Dewinnaars mit de deputé van Belsj Limburg, de wethojer van Cultuur van Hasselt en de vuurzitter van Veldeke Limburg.

Herman Bors luëst 't winnend verhaol vuur.