Van den vos Reynaerde

Sjoeën óm te zieën wie de vertalers sjpieële mit name: Tibeert wiert Tybaert of Ziebert of Hoebeët; wie ze worstele mit ritme en rijm, d'n eine hilt e sjtrak ritme aan en d'n angere vertaalt hieël vrie en in elk dialekt mótte weer angere rijmwuurd gezóg waere en dan toch d'n inhoud gein geweld aandoeën. D'n eine begint elke reigel mit 'n hoofdlètter, d'n angere allein nao 'ne punt.

Sjoeën te zieën wie ze in de middelieëwe väöl minder "preuts" waore es in 1834 (Willems) en zelfs in 1963 (Wouters). Ouch 't plat van Baek, wie d'r nog gein Veldeke-sjpelling waor, is aardig óm te bekieke: doid = doad = doeëd, mit de oi van 't franse Roi of Oiseau (fonetis: wa). En vuur de luuj die get mujte höbbe mit 't Kirkraods zint dees vertalinge misjien 'n oetkóms. En zoeë zint d'r 'n deil dinger te belaeve. Vergeliek ze mer ins.

Van den Vos Reynaerde

(oertekst oet de Middelieëwe vanaaf vers 1250)

Doe moeste Tibeert daer ontfaen

Wel meneghen slach al in een.

Die pape stont, als hem wel sceen,

Al naect ende sloech slach in slach

Up Tibeert die voor hem lach.

Daer ne spaerdene haer negheen.

Martinet ghegreep eenen steen

Ende warp Tibeert een oghe uut.

Die pape stont al blooter huut

Ende hief up eenen grooten slach.

Alse Tibeert dat ghesach

Dat hi emmer sterven soude,

Doe dedi een deel als die boude

Dat dien pape verghinc te scanden.

Beede met claeuwen ende met tanden

Dedi hem pant, alsoet wel scheen,

Ende spranc dien pape tusschen die been

in die burse al sonder naet

Daermen dien beyaert mede slaat.

Ende trac hem wt dat ene dinc

Dat hem tusscen die bene hinc,

Dat dinc viel neder up den vloer.

Die vrouwe was seerich ende swoer

Bi der sielen van haren vader,

Soe wilde wel om al gader

Die offerande van eenen jare,

dat niet den pape ghevallen ware

Dit vernoi ende dese scame.

Jan Wouters

(dialekt van Baek 1963)

Ouch de anger kenjer en ederein rende nao de sjuur,

Kater Tybaert, spjoesde..en bloos..vlam en vuur,

Bie al de sjlaig die er kreeg!

Want och, ze goove ze häöm terdeeg.

Wat deeg 't d'n erremen Tybaert pien, in merg en bein,

Veural, wie Martinet häöm mit 'nnen dikke sjtein

'n Auch oet goijde. De köster dae van onger sjlech gekleid waor

Sjtong sjus mit ei sjtök hout veur de genadesjlaag klaor!

Dit..zaog de kater nog..en mit doidsverachting

Dach-er: Dat weurd hie 'n versjrikkelikke sjlachting!

Mai..zonger vraak zal ich hiej toch neet sjterve!

Eine van uch barbare, zal van mich 'n aandinke erve

Wat 'm heuge zal in zien brein.

Hae sjprong omhoig..jus tösche de köster zien bein.

Hae klauwde en beet en beet..sjprong op..en aaf

En beet en beet..Jah..wat beet-er aaf?

(De vertaler in dialek sjteit hiej sjtil!)

(Wai 't wete wilt, leus den originelen teks mer mit 'nen bril)

Vrouw Julocje versjrikde zich benkelik en reep: Ocherm!

Ze sjtong dao mit d'n erreme Köster in häör erm.

Mien leven Hemel wat euverkumpt mich noe toch..

Srieëfde ze ? Het sjalde doer de aoves-loch.

Has-doe die vervlookde sjtröp mer neet gezat

Dan haw de vader noe neet dat zjwaor malheur gehad.

Jan Frans Willems

(1834)

Allen snelden naar de schuur

Tibeert blies, ach! vlam en vuur

Bij de slagen die hij kreeg

(want men gaf er hem terdeeg!)

't viel hem hardaan lijf en leen.

Martinet smeet met een steen

Hem een oog uit, wijl zijn vader

Met de spinrok hem nog nader

Aan 't lijf ging, slag aan slag

Toen de kater eindelijk zag

Dat hij sterven moest met schand,

Dacht hij: "Met mijn klauw en tand

Wil ik zonder wraak niet sneven:

't Zal hun heugen heel hun leven!"

Eensklaps (waar 't van pas hem scheen)

Vloog hij op des kosters been,

Klauwde en beet zo sterk, zo straf,

Dat hij beet... wat beet hij af ?

'k Zal het best hier niet vermelden

Schoon 't noodzakelijk zij aan helden

Wie daar meer van weten wil,

Leze 't oirschrift met zijn bril.

Vrouw Julocje viel aan 't karmen

Met de koster in haar armen:

"Hemel, wat gebeurt mij al !

Onherstelbaar rampgeval ! "

Ernst van Altena

(1979)

Hoe Tibeert ook alles introk

hij werd klap op klap geraakt.

De pastoor stond daar maar naakt

en liet een bui van slagen regenen

alsof hij Tibeert stond te zegenen;

Hij trof hem van top tot teen.

Martinet greep naar een steen,

gooide zonder slag of stoot

Tibeert een oog uit. Moederbloot

stond heeroom klaar voor een slag

als een doodsklap. Tibeert zag

hoe de dood reeds voor zijn oog hing,

en dacht: "Als ik toch moet sneven

wil ik ze 'n herrinnering geven"

Hij sprong, als gold het een muis

de pastoor fel in het kruis,

in de zak van naadloze huid

waar men het klokkenspel mee luidt.

Dat ding viel op de houten vloer.

Zijn vrouw zag het, vloekte en zwoer

dat ze, bij zijn ziel, totaal

't offerblok van een kwartaal

of als het moest zelfs van een jaar

gaf, als dan haar huisheer maar

deze schande was bespaard.

Paul Weelen

(dialekt van Kirchrao 1979)

En pestoer mit 't Mariazöks-je

zoeëte ziech ee flink stöksje

um d'r Hoebeët van katoen tse jeëve,

deë an zieng sjtrik hong tse beëve.

Mit ing keëts van 't Mariazöks-je

jónge ze tsezame in 't höks-je

um tse kanne zieë woa ze sjnavete.

De lü die doa opdravete

koeëte zieë: pastoer waor naks

en maachet van d'r Hoebeët jehaks.

Jinne loos d'r kater mit rouw.

D'r Lei deë inne sjtee jejrèfe hauw

tróf 'm doamit óp ee oog.

Pastoer jong bloeës en blüe tse tsóg

en haevet zieng voes.

D'r kater wós nit mieë drin of droes

en daat dat ze 'm doeëd zouwe maache.

En doe dónge ing van die zaache

die vuur de pastoer nit vrundlieg waore

en sjreklieg en sjrekliejer mit de jaore.

Heë bieset mit alle kraf en wustiegheet,

wie d'r pastoer doa junstieg sjteet,

tusje de bee van d'r hillieje keël.

Dem zie jezich woeët jreun en jeël

wie zie dink aafjebèse woeët.

En alles wat zieng vrauw doe keëke koeët,

waor sjweure bij de zieël van zienne pap.

Dat ze alles vuur dizze hap

wool jeëve, went-e nit jebaese wuët.

Mar mit inne depe lange zuët

waor 't dink al óppeneëd jevalle.

Doe hoeët me 't vräusje kalle:

"Potverdomme, hore sjong,

dat die val hei, vuur d'r däuvel, hong.

Kiek ins doa, mienne leve man.

Die kries alling mer ieëlend dervan.

Fons Brouns

(dialekt van Hael 1998)

Pestoeër wis Ziebert te bereike

en begós 'm d'r op te houwe,

Ziebert mós de sjlaeg versjtouwe,

pesjtoeër sjtóng in zien bloeëte kóntj,

Ziebert vuer hem oppe gróndj.

De sjlaeg vele doon opein,

Martinet greep eine sjtein

en goeëdje Ziebert ein oug oet.

Pesjtoeër, al waas der bloeët,

hoeëldje oet vuer eine sjlaag.

Toen daen ermen Ziebert zaag

dat zien lètste oer ging sjlaon,

sjproeëk der al zien krachte aan

toet de geistelik zien sjanj.

Mèt zien klauwe en zien tenj

veel der aan, al waaster klein,

hae sjpróng tösse pesjtoeër zien bein,

in zien beurs, naodloeës geboewdj,

woeë men zoeë gaer de klok mèt loedtj.

Det dink veel blojendj oppe vloer.

Julok raakdje in paniek en zjwoeër

bie häör vaders zaligers zieël

de collecte van e gans jaor hieël

te wille aafsjtaon,es pesjtoeër

van dees iëlenj gevriewaardj woeër.

Colla Bemelmans, Nut (Nuth)

18-05-2001